ISTÓRIA BADAK KONA BA HAHUMORIS ASOSIASAUN MĖDIKUS TIMOR OAN NIAN
Hahumoris no dezenvolvimentu Associação dos Médicos de Timor-Leste.
Kona-ba fonte istórika
Pájina ida-ne'e bazeia ba relatu istóriku hakerek husi Dr. Artur N. C. Real Araujo, Internista, iha Dili, 12 Agostu 2012.
Relatu ne'e aprezenta memória no perspetiva autor nian kona-ba fundasaun ETMA no dezenvolvimentu ba AMTL to'o 2012.
Dr. Artur Corte-Real
Internista
Hahu husi ideia ia
Iha fulan Mrasu 1998, medikus Timor oan lubuk ida (dr. Rui Paulo, dr. Rui Maria, dr. Candida Isabel, dr. Domingos da silva, dr. Filomeno Boromeo, dr. Rogerio Pedro sam, dr. Virna G. Martins, dr. Antonio Gusmao, dr. Avelino Guterres, dr. Artur C Real, etc.) hasoru malu iha dr. Candida Isabel nia hela fatin, PUSKESMAS Centro, koalia kona ba atu hari ikatan dokter Putra Timor-Timur ho objetivu ida atu buka dalan para bele ba kontinua eskola espesialidade no mesteradu (S2) konforme ida-ida nia eskolla, tan iha tempu neba atu ba kontinua eskola laos buat ida ke fasil hanesan agora. No mos iha biban ne'e, membru sira ne'ebe marka prezensa hili hau ata hanesan chefe (ketua).
I nune objetivu ida ne’e hato’o duni ba governador Timor nian iha tempu ne’ebá, Sr. Abilio Osorio Soares iha jantar ida iha restaurante ida iha Metiaut. Iha biban ne’ebá, governador kontente no konkorda atu apoia objetivu ne’e, tan médikus espesialista sira hosi provinsia seluk mak mai no mós sira hosi provinsia seluk ne’ebé ba eskola lori thia bolsa estudu provinsia Timor nian, maibé depois de servisu deit tinan 1 ka 2 sira muda fali ba sira nia rai ou sidade bo’ot seluk iha Indonesia, i governu provinsia Timor tenke buka bebeik fali médiku espesialista foun.
Maibé, tan tensaun politika entre grupu 2 ne’e ( Pro otonomia vs. Pro independensia ) makas ba bebeik, ne’ebé atividade sira organizasaun ne’e nian mós paradu hela deit. Mezmu ke nune, médiku sira ida-ida, ema balun sente katak médiku sira bele halibur iha organizasaun ida para ajuda servisu saúde nian ba ita nia povu ho diak liu. Haree ba tensaun polítika makas los, liu-liu komesa hosi fulan hirak besik ona ba referendum.
ETMA hari iha 1999
Iha situasaun difisel ne’ebá, Rev. Sr. Pe. Francisco Barreto konvida médikus Timor oan hotu ( ami ne’ebé marka prezensa mak : dr. Sergio Lobo, dr. Rui Paulo, dr. Antonio Gusmão, dr. Avelino Guterres, dr. Domingos da Silva, dr. Maria do Ceu, dr. José A Gusmão., dr. Artur N C Real Araújo, dr. Nelson Martins, dr. Aniceto Cardoso, dr. Rogerio Sam, dr. Virna Gusmao, dr. F Bonaparte, etc. ) tuir enkontru iha edifisiu Caritas tuku 10 dader, loron 25 Agostu 1999 (loron ne’ebé ONU fó ba grupu pro independensia hala’o kampaña), hodi harí Organizasaun Médikus ho objetivu atu enfrenta situasaun saúde populasaun nian, kuandu mosu konflitus post referendum, i nune populasaun sei halai namkari ba foho leten, i iha situasaun ida ne’e médikus sira presiza atu ajuda populasaun ne’ebé moras iha área ne’ebé mediku sira hela bá, ho kompaisaun, umanidade, laiha deskriminasaun. I organizasaun ne’e mós hari iha ne’ebá ho naran ETMA “ East Timor Medical Association” ( sujestaun hosi dr. Nelson Martins ), hotu-hotu hili hau ata hanesan Chairperson (Ketua), i hau indika dr. José Antonio Gusmão hanesan Sekretariu jeral.
I situasaun post referendum, ami ne’ebé subar iha foho Dare ( dr. Artur N C R Araújo, dr. Nelson Martins, dr. Aniceto Barreto no dr. Fernando Bonaparte, balun iha distritu seluk, hanesan dr. José Antonio iha Ainaro, etc. ) hala’o duni servisu atendimentu saúde ba moras sira tuir objetivu ne’ebé Rev. Sr.Pe. Francisco Barreto prevé hela.
Kontribuisaun ba sistema saude
Depois de populasaun tun ona mai Dili/sidade laran, ETMA partisipa iha enkonrtu barak, ho ajensias internasionais, partisipa makas iha planeamentu IHA (interim health authority ne’ebé lidera hosi dr. Sergio Lobo, Sp.B), Ministeriu Saúde (MS), tama team selesaun haruka fali estudante medicina sira ba kompleta kursu iha Indonesia.
ira ba office set up ) hosi organizasaun internasionais balun ( ne’ebé lori sira nia poder dezvia tiha ajudu sira ne’e ba fali organizasaun seluk ), no ikus mai organizasaun profesional saúde seluk mós moris ( ho dr. Sergio nia motivasaun makas ), organizasaun sira ne’e hotu halibur hamotuk fali iha KLIPSTIL (Klibur Profesional Saúde Timor Leste) iha tinan 2001, etc.
ETMA nia estatutu(AD/ART) hau ata rasik mak hakerek durante fulan ida iha 2000 hodi sai hanesan mata dalan ba atividade ETMA nian, i iha Outubru 2002 molak ami sai ba buka eskola, ETMA hala’o kongresu ekstraordináriu ida iha Salaun HNGV para update deit estatutu ne’e, ke uza ba ezistensia ETMA nian, ne’ebé bandeira/simbolu/karimbu ne’e, depois de konkorda hotu, ami husu favor Sr. Alico ( dr. Carla Quintão nia espozu) mak ba print koloridu, tan momentu ne’ebá susar atu asesu printer koloridu, i hotu-hotu satisfeitu ho dezeñu ne’e.
Nune mós iha duni kongresu ne’e hau entrega poder ba Sekretariu Jeral, dr. José Antonio Gusmão atu kontinua lidera ETMA ( partisipante iha kongresu ne’e, mais ou menus médikus 40 ). Depois iha meadu 2003, dr. Domingos da Silva mak troka fali dr. José António Gusmão, tan dr. José António Gusmão komesa servisu kontratadu iha MS ne’ebé MS husu para tenke hosik kargu hanesan prezidente ETMA.
Husi ETMA ba AMTL
Depois iha 2005 ETMA hala’o kongresu normal ba dala 1, ne’ebé modifika ituan estatutu, inklui troka naran ETMA ba AMTL (tradusaun deit) tan lingua ofisial mak Português, no hili dr. Maria do Ceu hanesan Prezidente no dr. Nelson Martins nudar Sekretariu Jeral.
Depois tan dr. Nelson eleitu thia ba ministru de saúde iha 2007 i dr. Ceu ba thia Cuba, kargu hanesan prezidente entrega fali ba dr. Odete da S Viegas, ne’ebé konsege rejista thia AMTL ba Ministeriu Justisa. Iha 2009 tan dr. Odete asume fali kargu hanesan diretora HNGV, entaun iha biban ne’ebá halo fali kongresu ekstraordinária ida ne’ebé hili fali dr. Virna Gusmão Martins, Pediatrician hanesan Prezidente no hau ata hanesan sekretariu jeral.
Durante periudu lideransa ne’e, konsege halao atividades barak, inklui hamotuk ho drg. Luis konsege solusiona edifisiu sekretariadu AMTL nian, fund raising, kooperasaun servisu saúde ho organizasaun internasionais balun, ajuda treinamentu barak ba membru foun sira, partisipa makas iha programa MS nian, simu membru foun barak, komesa book ona ordens dos médicos, balansu orsamentu nebe pozitivu tebes, etc.
Aniversariu no identidade
Iha selebrasaun aniversariu 2011, haree ba organizasaun ne’e harí iha dia 25 Agostu 1999, Amo selebrante misa mak Rev. Pe. Francisco Barreto, iha tempu ne’ebá sujere aniversariu/misa AMTL nian atu selebra iha loron 27 Agostu tinan–tinan ne’ebé monu iha Santo Agostinho nia Loron, no hili Santo Agostinho sai padroeiru ba AMTL.
Agora dadaun ( Agostu 2012 ) tuir estatutu, ami hein hela kongresu AMTL atu hili fali estrutura foun, i nune ami bele deskansa ituan, maibe sei prontu atu suporta nafatin AMTL ba oin.
Pontu importante
Hosi istoria badak ne’e, ita bele hare pontu importante balun hanesan tuir mai ne’e :
- ETMA (AMTL) ne’e moris ho partisipasaun ativa Amo Padre ida nian, ne’ebé signifika katak Nai Maromak iha ita let,tan nune mezmu ke ema balun tenta atu halakon/hafraku thia,maibé lakonsege
- AMTL (ETMA) hanesan organizasaun profesional ida ne’ebé moris primeiru iha Timor (1999), ne’e koresponde ho ninia kategoria intelektual ne’ebé a’as.
- ETMA (AMTL) partisipa ona, fó asistensia médika ba populasaun iha situasaun konflitus 1999 hamotuk ho membrus profesionais saúde sira seluk.
- ETMA (AMTL) partisipa no kontribui makas iha dezenvolvimentu setór saúde desde 1999 to agora.
- Progresu organizasaun ne’e diak tebes iha tinan hirak liu mai ne’e, no nia membru sira mós aumenta ba bebeik ho talenta oin-oin.
Viva ETMA/AMTL!!! Obrigadu barak.
Dili, 12 Agostu 2012
Kona ba Hakerek Nain
Dr. Artur Natalino Corte Real Araújo, MD. Internista
Biografia
Artur Natalino Corte Real Araújo, MD. Internist., nasceu no dia 22 de Desembro de 1967 no Hospital de Ainaro, Timor-Leste. Integrou o corpo docente da Faculdade de Medicina e Ciências de Saúde da Universidade Nacional Timor Lorosa'e (UNTL) no ano de 2017 e foi nomeado pelo Magnífico Reitor da UNTL para assumir o cargo de vice diretor da Escola Superior de Medicina Geral até Maio 2026. Presentemente é o Diretor da Policlínica Universitária UNTL e um dos membros da comissão do curso de posgraduação, PGD-IMF (composto pelas instituições de MS, UNTL, INSPTL, HNGV).
Ao longo desse período, por nomeação superior de Dignissímos Decanos, Magnífico Reitor, S.E. Ministro de Ensino Superior, S.E. Ministra da Saúde e S.E. Vice-Primeiro-Ministro Coordenador dos Assuntos Sociais e Ministro do Desenvolvimento Rural e Habitação Comunitária, participou em várias atividades tais como: formulação do padrão do currículo da Medicina geral; membro da comissão de preparativos para a transferência da escola de Ensino Superior de Medicina Geral Brigada Cubana para o ensino por Docentes Timorenses da UNTL; médico especialista e coordenador da equipa de Saúde para a visita de Sua Santidade Papa Francisco ao Presidente da República RDTL em Palácio do Presidente no dia 9 de Setembro de 2024; atendimento clínico ambulatório semanal em HNGV; representou a UNTL na conferência internacional de saúde pública em Sri Lanka, 2026.
Histórico Educacional
Finalizou o curso de Medicina geral em 1994 na Faculdade de Medicina, Universidade de Udayana, Denpasar Bali, Indonésia. Depois de alguns anos da restauração da independência, completou o curso de especialidade em Medicina Interna em Janeiro de 2008 na Universidade de Perpetual Help, Dr. José Tamayo University and Medical Center, Filipinas, com participação do Embaixador de Timor-Leste nas Filipinas, Professor Armindo Maia, na cerimônia de graduação.
Experiência em Atividades Organizacionais/Trabalho
Chefe do Posto Sanitário do Subdistrito de Hato-Udo, Distrito de Ainaro (1995-1997);
Diretor do Hospital de Maliana, Distrito de Bobonaro (1997-1999) e Chefe de Saúde do Distrito de Bobonaro (1998-1999);
Presidente da Associação dos Médicos de Timor-Leste (AMTL) (1999-2002);
Médico de IOM East Timor (2000);
Director for Logistics and Health Support, East Timor Interim Health Authority (2000-2002);
Chefe do Departamento de Medicina Interna Hospital Nacional Timor Leste, HNGV (2008-2010);
Secretário Geral da Associação dos Médicos de Timor-Leste (2009-2013);
Chefe do Departamento de Medicina Interna, HNGV (2014-2017); transferido para UNTL em 2017 após seleção no teste de seleção do mesmo ano.
Pelo Secretariado da AMTL